Nie palisz – nie zaczynaj, czyli o psychologicznych mechanizmach nałogu nikotynowego

Kategorie: Zdrowie
Utworzone: poniedziałek, 19 stycznia 2015 Autor: Ewelina Mucha

Palenie jest szkodliwe - wszyscy to wiedzą, wielu ignoruje. Według Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) palenie jest największym, pojedynczym, możliwym do prewencji śmiertelnym zagrożeniem dla zdrowia w Europie. Każdego roku ponad 3 miliony ludzi umiera przedwcześnie z powodu chorób wywołanych paleniem tytoniu. "Powoduje raka", "Doprowadza do zawału", "Powoduje impotencję" - można przeczytać na każdym opakowaniu papierosów. Wydaje się, że wiedza o skutkach palenia tytoniu, choć powszechna, nie jest wystarczająca, aby zarówno rzucić palenie, jak i nie zaczynać palić. Zastanówmy się więc, skąd bierze się potrzeba używania nikotyny? Co wpływa na to, że chcemy po nią sięgnąć i dlaczego tak łatwo się uzależnić?

Kto pali i dlaczego?
W Polsce pali regularnie 30,7% osób dorosłych i obserwuje się tu tendencję spadkową. W krajach Europy Zachodniej odsetek osób palących nie spada. Ciekawe, że tendencja spadkowa dotyczy wyłącznie populacji mężczyzn. Nie sposób pominąć też faktu, że z wyrobów tytoniowych korzystają dzieci i młodzież. Zdarza się, że już kilkuletnie dzieci próbują tytoniu. W Polsce 70% dwunastolatków przyznaje się, że próbowało palić papierosy. W wieku ponadgimnazjalnym pali 25% dziewcząt i 21% chłopców.
Nie można także zapomnieć o zjawisku biernego palenia, które może być tak samo poważne w skutkach - boczny strumień dymu tytoniowego zawiera 35 razy więcej dwutlenku węgla i 4 razy więcej nikotyny niż dym, który wdychają palacze.

Uzależnienie
Uzależnienie to stan, w którym w strefie fizycznej, psychicznej i społecznej rozwija się zależność od substancji psychoaktywnej, czyli takiej, która wpływa na funkcjonowanie mózgu. W tym wypadku taką substancją jest nikotyna. Stan ten, czyli nałóg, powoduje poczucie przymusu przyjmowania danego środka, tendencję do zwiększenia jego dawki, aby uzyskać ten sam efekt - uzależnienie psychiczne (zależność od stanu przyjemności lub redukowania stanu nieprzyjemności wywołanego daną substancją) oraz fizyczne (trudne do zniesienia skutki w organizmie w przypadku nie przyjmowania substancji). Skąd się bierze uzależnienie? Wyróżnia się trzy grupy czynników, które wzajemnie na siebie oddziałują i powodują, że człowiek może się uzależnić od tytoniu: właściwości chemiczne tytoniu, warunki środowiska i wzorce zachowania (wpływ najbliższego otoczenia) oraz indywidualne predyspozycje - wrodzone lub nabyte cechy charakteru i temperamentu, sposoby radzenia sobie ze stresem, itd.

Wpływ nikotyny na mózg
Wbrew przekonaniu, że uzależnienie od nikotyny jest "lżejsze" i mniej niebezpieczne niż używanie narkotyków, okazuje się, że działa ona na mózg kilkakrotnie silniej niż alkohol, opiaty i inne narkotyki. Mechanizm jej działania na centralny układ nerwowy jest natomiast analogiczny jak w przypadku heroiny czy amfetaminy. Przy używaniu nikotyny wytwarza się tolerancja farmakokinetyczna - oznacza to, że następuje zwiększenie aktywności enzymów, które metabolizują nikotynę, a także farmakodynamiczna (zmienia się liczba receptorów odbierających nikotynę). Według badań główną rolę w powstawaniu uzależnienia odgrywa uaktywnianie przez nikotynę neuronalnej "drogi przyjemności". Nikotyna pobudza w mózgu układ dopaminergiczny - uwalnia dopaminę i uruchamia mechanizm nagrody - substancja staje się nagrodą, gdyż daje poczucie przyjemności. Mechanizm ten angażuje także obszary mózgu związane z kontrolą emocji i pamięcią. Brak substancji w tym przypadku powoduje napięcie z powodu braku nagrody - przyjemności lub nagrody w postaci zakończenia stanu nieprzyjemności spowodowanego odstawieniem.

"Wszyscy w szkole palili"
Wpływ społeczny i wzorce przejęte w wychowaniu i dorastaniu są wyznacznikiem wielu zachowań, także tych nałogowych. Wydaje się jednak, że w wieku młodzieńczym największą rolę w rozpoczęciu palenia odgrywa grupa rówieśnicza. Dlatego tym bardziej istotna jest rola rodziny, która może zapobiec nałogowi, nie tylko poprzez podejście do palenia tytoniu, ale poprzez prezentowanie adekwatnych sposobów rozwiązywania problemów, radzenia sobie ze stresem, reagowania na trudne sytuacje. Ważna jest także więź między członkami rodziny, która warunkuje wsparcie i tym samym możliwość zaprzestania szkodliwych czynności, takich jak nałogowe palenie.
Nie można zapomnieć także o ważnym czynniku, jakim jest przyzwolenie społeczne - papierosy są niekiedy sprzedawane nieletnim, a widząc palące dzieci, wiele osób z różnych przyczyn nie reaguje.

Indywidualne predyspozycje biologiczne i psychiczne
Istotny jest wiek rozpoczęcia palenia - im osoba jest młodsza, tym trudniej wyjść z nałogu. Badania wskazują, że w powstawaniu uzależnienia od substancji psychoaktywnych dużą rolę odgrywają geny. Istotne znaczenie mają także czynniki temperamentalne, takie jak: nadaktywność emocjonalna oraz trudności w kontroli emocji i zachowań, oraz następujące cechy osobowości: niedojrzałość emocjonalna, niska tolerancja na frustrację, impulsywność, agresywność, obniżona samokontrola.
Ryzyko uzależnienia od nikotyny zwiększają zaburzenia osobowości, jednak nie wykazano bezpośredniego powiązania uzależnienia od palenia z konkretnym zaburzeniem. Istnieją hipotezy, że można wyróżnić dwa wzorce funkcjonowania osobowości, które zwiększają ryzyko uzależnień. Pierwszy związany jest z wzorcem braku zahamowań w zachowaniu, który charakteryzuje się zwiększonym zapotrzebowaniem na stymulację, impulsywnością, obniżoną samokontrolą, skłonnością do zachowań dewiacyjnych oraz niezdolnością do odraczania przyjemności. Drugi wzorzec wiąże się z negatywną emocjonalnością lub neurotycznością, charakteryzuje się przeżywaniem lęku, cierpieniem psychicznym oraz obniżonym nastrojem. W innych badaniu próbowano określić, jakie cechy osobowości mają osoby palące w porównaniu ze średnią z populacji. A są to: preferowanie spędzania czasu samotnie, większe napięcie, ostrożność w kontaktach, preferowanie przewidywalności, nieśmiałość, niskie poczucie własnej wartości. Jednak nie wiadomo, czy te cechy są przyczyną powstawania nałogu, czy też wynikają ze zmian osobowości spowodowanych długo trwającym uzależnieniem.

Dlaczego nie palić?
Osoby młode opisują, że zaczynają palić z powodu zaspokojenia ciekawości, zapewnienia sobie niezwykłego doznania. Często chcą zaprezentować siebie jako osoby bardziej dorosłe lub ciekawe i zwrócić tym na siebie uwagę otoczenia, zwiększyć poczucie własnej wartości. Z czasem palenie staje się sposobem radzenia sobie z trudnymi sytuacjami i przykrymi stanami emocjonalnymi. Papieros jest natychmiastową nagrodą. Z biegiem lat palenie zaczyna zajmować coraz ważniejsze miejsce w życiu - osoba paląca planuje czas tak, by zdążyć zapalić, bywa w miejscach, w których palenie jest dozwolone, nawiązuje relacje z ludźmi, którzy także palą. Zarówno osobowość, jak i sposób życia organizuje się wokół nałogu. Wyjście z uzależnienia jest zatem nie lada wyzwaniem - wymaga zmiany organizacji czasu, miejsc, relacji z innymi. Dlatego warto przyjrzeć się, jakie potrzeby kierują nami, kiedy myślimy o tym, żeby zacząć palenie i spróbować znaleźć alternatywne sposoby poradzenia sobie z trudnymi sytuacjami.

Bibliografia:
Bętkowska-Korpała B. Palenie tytoniu jako problem kliniczny, w: tejże Uzależnienia w praktyce klinicznej. Zagadnienia diagnostyczne. Wydawnictwo Edukacyjne Parpamedia. Warszawa 2009.