110 lat Powstania Wielkanocnego. Irlandzka lekcja odwagi i pamięci

Kwiecień w Irlandii bywa miesiącem szczególnym. Z jednej strony to czas wiosny i nowego życia, z drugiej – miesiąc pamięci. W roku 2026 przypada 110. rocznica wydarzenia, które na zawsze zmieniło historię Szmaragdowej Wyspy – Easter Rising, czyli Powstania Wielkanocnego z 1916 roku.

Irlandzkie władze państwowe zapowiadają już rocznicowe uroczystości. Centralne obchody – jak co roku – odbędą się przed gmachem dublińskiej Poczty Głównej, czyli General Post Office przy O’Connell Street. W tym miejscu w Poniedziałek Wielkanocny 1916 roku odczytano Proklamację Republiki Irlandii. W ceremonii uczestniczą przedstawiciele władz państwowych, prezydent, rząd, Siły Obronne Irlandii oraz mieszkańcy Dublina i goście z zagranicy. Tradycyjnie odczytywana jest proklamacja republiki, składane są wieńce, a orkiestra wojskowa towarzyszy uroczystościom upamiętniającym poległych.

Z myślą o Czytelniczkach i Czytelnikach miesięcznika „MiR” warto przypomnieć historię tamtych dramatycznych dni. To będzie moja opowieść o odwadze, politycznym sporze, tragedii i narodzinach nowoczesnej Irlandii, która zrzuciła jarzmo angielskich okupantów.

Europa w ogniu wojny, Irlandia w cieniu imperium

Kiedy w Europie trwała rzeź I wojny światowej, Irlandia pozostawała częścią Imperium Brytyjskiego. Wydarzenia na kontynencie wpływały również na sytuację na wyspie. Irlandczycy byli podzieleni w kwestii przyszłości swojego kraju.

Na katolickim Południu i Zachodzie coraz silniejsze było pragnienie niepodległości i zerwania z brytyjską dominacją. W Ulsterze natomiast dominowała społeczność protestancka, która opowiadała się za utrzymaniem unii z Wielką Brytanią. Te napięcia polityczne i religijne narastały od wielu lat.

Właśnie w takim kontekście powstała idea zbrojnego powstania. Dla niewielkiej grupy republikanów była to jedyna droga, aby zwrócić uwagę świata na sprawę irlandzkiej niepodległości.

Konspiratorzy i plany powstania

Jednym z głównych organizatorów powstania był nauczyciel, poeta i działacz niepodległościowy Patrick Pearse. Obok niego w przygotowania zaangażowani byli m.in. James Connolly, Joseph Plunkett, Thomas Clarke oraz Seán MacDiarmada.

Przygotowania do powstania trwały miesiącami. Jednym z miejsc konspiracyjnych był dom Plunketta w dublińskiej dzielnicy Kimmage. Tam planowano działania, przygotowywano broń i materiały wybuchowe.

Republikanie próbowali także zdobyć pomoc zagraniczną. W Berlinie działał ich emisariusz – irlandzki patriota Roger Casement. Liczono na dostawy broni z Niemiec, które wówczas walczyły z Wielką Brytanią. Plan zakończył się jednak fiaskiem. W kwietniu 1916 roku Casement został schwytany przez Brytyjczyków po wylądowaniu na irlandzkim wybrzeżu, a transport broni przejęto.

Mimo tej porażki przywódcy powstania nie zrezygnowali z planów.

Poniedziałek Wielkanocny 1916 – początek rebelii

W Poniedziałek Wielkanocny, 24 kwietnia 1916 roku, około dwóch tysięcy powstańców rozpoczęło akcję zbrojną w Dublinie. Niewielkie oddziały zajęły strategiczne punkty w mieście – budynki administracyjne, magazyny i koszary. Najważniejszym miejscem stała się jednak dublińska Poczta Główna. To właśnie tam powstańcy ustanowili swoją kwaterę główną.

Przed wejściem do budynku Patrick Pearse odczytał Proklamację Republiki Irlandii, ogłaszając powstanie niezależnego państwa. Dokument podpisali członkowie Tymczasowego Rządu Republiki: Pearse, Clarke, MacDonagh, MacDiarmada, Plunkett, Connolly i Ceannt.

Proklamacja była nie tylko deklaracją polityczną, ale również manifestem narodowym. Wzywała Irlandczyków do walki o wolność i zapowiadała powstanie republiki opartej na równości obywateli.

Początkowa reakcja mieszkańców Dublina była zaskakująco chłodna. Wielu ludzi nie rozumiało, co się właściwie dzieje. Uzbrojeni mężczyźni maszerujący ulicami miasta wydawali się raczej elementem dziwnego widowiska niż początkiem powstania.

Również brytyjskie władze początkowo nie traktowały sytuacji poważnie. Irlandzcy Ochotnicy od dawna organizowali ćwiczenia militarne, a Brytyjczycy nie spodziewali się prawdziwego zbrojnego buntu.

Sytuacja zmieniła się dopiero wtedy, gdy w centrum miasta rozpoczęły się regularne walki.

 A.D. 1916 – Dublin w ogniu

Brytyjczycy szybko sprowadzili do miasta wojsko i ciężką artylerię. Walki trwały kilka dni, a centrum Dublina zamieniło się w pole bitwy. Ostrzał z dział i karabinów maszynowych powodował ogromne zniszczenia. Gmach Poczty Głównej, w którym znajdowało się dowództwo powstania, został poważnie uszkodzony i stanął w płomieniach. Powstańcy bronili się desperacko, ale przewaga brytyjskiej armii była przytłaczająca.

Pod koniec tygodnia sytuacja rebeliantów była już beznadziejna.

Gdy GPO zaczął płonąć, powstańcy zdecydowali się opuścić budynek i spróbować przebić się w rejon Moore Street. Tam planowano utworzyć nową kwaterę dowództwa. Oddział wysłany na zwiad natknął się jednak na brytyjski karabin maszynowy. W wyniku ostrzału zginęło wielu powstańców.

Dowódca oddziału, działacz republikański Michael Joseph O’Rahilly, został ciężko ranny i przez wiele godzin konał na ulicy. Był to jeden z najbardziej dramatycznych momentów powstania.

Kapitulacja powstańców

29 kwietnia 1916 roku Patrick Pearse zdecydował się podpisać akt kapitulacji przed brytyjskim generałem Lowe. Chciał w ten sposób uniknąć dalszego rozlewu krwi wśród cywilów. Powstanie trwało zaledwie kilka dni i zakończyło się militarną klęską. Jednak jego konsekwencje dopiero miały się ujawnić.

Po upadku powstania Brytyjczycy rozpoczęli masowe aresztowania. Do więzień trafiło około 3,5 tysiąca osób. Przywódców powstania osadzono w dublińskim więzieniu Kilmainham Gaol.

Między 3 a 12 maja 1916 roku większość z nich została rozstrzelana. Egzekucje miały charakter demonstracyjny i miały złamać irlandzki ruch niepodległościowy. Stało się jednak coś odwrotnego. Brutalność brytyjskich okupantów zamiast zastraszyć i spacyfikować wywołała ogromne oburzenie wśród Irlandczyków.

Najbardziej wstrząsająca była egzekucja Jamesa Connolly’ego. Ciężko ranny dowódca powstania nie był w stanie stanąć przed plutonem egzekucyjnym. Brytyjczycy przywiązali go więc do krzesła i w tej pozycji wykonano wyrok. Ten obraz na zawsze zapisał się w irlandzkiej pamięci historycznej. Powstanie Wielkanocne zakończyło się militarną porażką, jednak egzekucje jego przywódców zmieniły nastroje społeczne. Coraz więcej Irlandczyków zaczęło popierać ideę pełnej niepodległości.

Kilka lat później wybuchła wojna o niepodległość, która doprowadziła do powstania w 1922 roku Wolnego Państwa Irlandzkiego – pierwszego kroku na drodze do współczesnej Republiki Irlandii. Dlatego wydarzenia z 1916 roku są dziś jednym z fundamentów irlandzkiej tożsamości narodowej.

110 lat później – pamięć wciąż żywa

Dziś, po 110 latach, Powstanie Wielkanocne pozostaje ważnym elementem irlandzkiej pamięci historycznej. Każdego roku w Dublinie odbywają się uroczystości państwowe, podczas których odczytywana jest proklamacja republiki, a przedstawiciele władz składają wieńce przed gmachem Poczty Głównej.

Rok 2026 ma szczególne znaczenie – to jubileusz 110. rocznicy wydarzeń, które zapoczątkowały proces prowadzący do powstania niepodległej Irlandii.

Dla wielu Polaków mieszkających na Zielonej Wyspie jest to również okazja, by lepiej poznać historię kraju, który stał się ich domem. Bo opowieść o Powstaniu Wielkanocnym nie jest wyłącznie historią Irlandii.

To uniwersalna historia o narodach, które w imię wolności decydują się na walkę – nawet wtedy, gdy wydaje się ona z góry skazana na porażkę.

Główna państwowa ceremonia w Dublinie – przy O’Connell Street

Najważniejsze obchody odbędą się 5 kwietnia 2026 roku w Dublinie, na O’Connell Street przed historycznym budynkiem General Post Office. To właśnie tam w Poniedziałek Wielkanocny 1916 roku ogłoszono Proklamację Republiki Irlandii.

Ceremonia państwowa będzie miała charakter wojskowo-państwowy i obejmie: paradę i uroczysty apel Sił Obronnych Irlandii z udziałem najwyższych władz państwowych – z panią prezydent Katheriną Connolly na czele, panem premierem Michaelem Martinem i panią minister obrony Helen McEntee. Podczas uroczystości odczytana zostanie w całości Proklamacja Republiki Irlandii oraz zostaną złożone wieńce w imieniu narodu irlandzkiego.

W ceremonii weźmie udział kilka formacji irlandzkich sił zbrojnych, w tym żołnierze brygad lądowych, rezerwy, lotnictwa i marynarki. Prezydent Connolly przybędzie na miejsce w ceremonialnej eskorcie kawalerii, a następnie dokona przeglądu Gwardii Honorowej. Po odczytaniu proklamacji i złożeniu wieńca odbędzie się przelot samolotów Pilatus PC-9 z irlandzkiego Air Corps, który stanowi symboliczny element uroczystości państwowej.

Uroczystości przy grobach przywódców powstania – Arbour Hill

Drugim ważnym wydarzeniem państwowym jest ceremonia w Arbour Hill Military Cemetery w Dublinie, gdzie pochowani są rozstrzelani przywódcy powstania. Podczas uroczystości odprawiona zostanie Msza Święta w intencji poległych. To jedna z najstarszych państwowych ceremonii w Irlandii, która odbywa się nieprzerwanie od 1921 roku.

Rocznicy towarzyszą również wydarzenia edukacyjne i kulturalne organizowane przez instytucje państwowe i muzea. Jednym z nich jest program wydarzeń w National Museum of Ireland w Collins Barracks, gdzie odbywają się specjalne wystawy, oprowadzania historyczne i prezentacje artefaktów związanych z powstaniem.

Instytucje kultury przygotowują także wykłady, spotkania historyczne oraz programy dla młodzieży poświęcone wydarzeniom z 1916 roku. W ramach obchodów organizowana jest także uroczysta parada wojskowa w centrum Dublina, która przechodzi ulicami miasta i kończy się przy budynku GPO.

Symboliczna rocznica dla Irlandii

Rocznice Easter Rising mają w Irlandii wyjątkowe znaczenie. Choć powstanie trwało zaledwie kilka dni i zakończyło się militarną porażką, jego konsekwencje doprowadziły do powstania niepodległego państwa irlandzkiego kilka lat później.

Dlatego państwowe uroczystości, szczególnie w jubileuszowych latach takich jak 110. rocznica w 2026 roku, są nie tylko wydarzeniem historycznym, ale również ważnym momentem refleksji nad drogą Irlandii do wolności i nad pamięcią o tych, którzy w 1916 roku zdecydowali się wystąpić przeciw potędze Imperium Brytyjskiego.

Tomasz Wybranowski

Fot. 1
Gmach Poczty Głównej (GPO) w Dublinie to miejsce uświęcone krwią irlandzkich bohaterów. Nad jego głównym wejściem widnieje dziś tablica z napisem w języku angielskim i gaelickim:
„Tutaj w Poniedziałek Wielkanocny 1916 Patrick Pearse przeczytał Proklamację Republiki Irlandii. Z tego budynku dowodził siłami, które miały zapewnić Irlandii prawo do wolności”.

Fot. 2
Odezwa o proklamowaniu Wolnej Republiki Irlandii.

Fot. 3
Na fotografii kopia Proklamacji Niepodległości, która została uroczyście odczytana przez Patricka Pearse’a 24 kwietnia 1916 roku, w dniu wybuchu powstania. Fot. arch. Studio 37.